Κυστική Ίνωση: Η παιδοπνευμονολόγος στην Αθήνα Ελπινίκη Καρτσιούνη εξηγεί τα αίτια, τα συμπτώματα και την διάγνωση

Η κυστική ίνωση αποτελεί ένα από τα συχνότερα σοβαρά κληρονομικά νοσήματα στον καυκάσιο πληθυσμό και προσβάλλει κυρίως το αναπνευστικό και το γαστρεντερικό σύστημα. Πρόκειται για μια χρόνια, πολυσυστηματική νόσο που απαιτεί έγκαιρη διάγνωση, εξειδικευμένη ιατρική παρακολούθηση και μακροχρόνια θεραπευτική διαχείριση. Στο άρθρο που ακολουθεί παρουσιάζονται αναλυτικά όλες οι βασικές πληροφορίες που χρειάζεται να γνωρίζει κάθε γονέας σχετικά με την κυστική ίνωση. Αναλύονται τα αίτια και ο γενετικός μηχανισμός της νόσου, ο τρόπος κληρονόμησης, τα κύρια κλινικά χαρακτηριστικά, καθώς και οι σύγχρονες διαγνωστικές μέθοδοι που επιτρέπουν την έγκαιρη και αξιόπιστη διάγνωση.

Τι είναι η κυστική ίνωση;

Η κυστική ίνωση είναι ένα σοβαρό, χρόνιο και πολυσυστηματικό κληρονομικό νόσημα, το οποίο προκαλείται από μεταλλάξεις στο γονίδιο CFTR (Cystic Fibrosis Transmembrane Conductance Regulator). Το γονίδιο αυτό εντοπίζεται στο χρωμόσωμα 7 και κωδικοποιεί μια πρωτεΐνη που λειτουργεί ως διαμεμβρανικός δίαυλος ιόντων χλωρίου στα επιθηλιακά κύτταρα.

Μέχρι σήμερα έχουν περιγραφεί περισσότερες από 2.000 μεταλλάξεις του γονιδίου CFTR, εκ των οποίων όμως ένα μικρότερο ποσοστό είναι σαφώς παθογόνες και σχετίζονται με την κλινική έκφραση της νόσου. Ορισμένες μεταλλάξεις εμφανίζονται συχνότερα σε πληθυσμούς ευρωπαϊκής καταγωγής, με τη συχνότερη να είναι η F508del. Οι μεταλλάξεις του CFTR ταξινομούνται σε κατηγορίες, ανάλογα με τον μηχανισμό με τον οποίο επηρεάζουν την πρωτεΐνη. Συγκεκριμένα, μπορεί να οδηγήσουν:

• σε πλήρη απουσία παραγωγής της πρωτεΐνης CFTR,
• σε παραγωγή λανθασμένα δομημένης πρωτεΐνης που αποδομείται πριν φτάσει στην κυτταρική μεμβράνη,
• σε πρωτεΐνη που φτάνει στην κυτταρική επιφάνεια αλλά δεν λειτουργεί σωστά ως δίαυλος ιόντων,
• ή σε μειωμένη ποσότητα ή αποτελεσματικότητα της λειτουργίας της.

Κυστική ίνωση & Κληρονομικότητα

Η κυστική ίνωση κληρονομείται με αυτοσωμικό υπολειπόμενο τρόπο. Αυτό σημαίνει ότι για να εκδηλώσει ένα παιδί τη νόσο, πρέπει να κληρονομήσει δύο παθολογικά αντίγραφα του γονιδίου CFTR — ένα από τη μητέρα και ένα από τον πατέρα. Οι γονείς που φέρουν μία μόνο παθολογική μετάλλαξη ονομάζονται φορείς. Οι φορείς:

• δεν εμφανίζουν συμπτώματα της νόσου.
• έχουν φυσιολογική υγεία.
• συχνά δεν γνωρίζουν ότι είναι φορείς μέχρι να γεννηθεί παιδί με κυστική. ίνωση ή να πραγματοποιηθεί γενετικός έλεγχος.

Όταν και οι δύο γονείς είναι φορείς, σε κάθε κύηση ισχύουν οι ακόλουθες πιθανότητες:

• 25% πιθανότητα το παιδί να έχει κυστική ίνωση (κληρονομεί δύο παθολογικά γονίδια),
• 50% πιθανότητα να είναι υγιής φορέας (κληρονομεί ένα παθολογικό και ένα φυσιολογικό γονίδιο),
• 25% πιθανότητα να μην φέρει καμία μετάλλαξη.

Οι πιθανότητες αυτές είναι ίδιες σε κάθε εγκυμοσύνη και δεν επηρεάζονται από το φύλο του παιδιού ή από το τι έχει συμβεί σε προηγούμενη κύηση.

Κυστική ίνωση – Αίτια 

Η φυσιολογική λειτουργία της πρωτεΐνης CFTR είναι απαραίτητη για τη ρύθμιση της μεταφοράς ιόντων χλωρίου και έμμεσα, νατρίου και ύδατος διαμέσου των κυτταρικών μεμβρανών. Όταν η πρωτεΐνη είναι ελλιπής ή δυσλειτουργική λόγω γενετικής μετάλλαξης, διαταράσσεται η ισορροπία υγρών στις επιφάνειες των επιθηλίων. Το αποτέλεσμα είναι η παραγωγή παχύρρευστων, αφυδατωμένων εκκρίσεων, κυρίως στους αεραγωγούς, στο πάγκρεας και σε άλλους εξωκρινείς αδένες. Οι παχύρρευστες εκκρίσεις:

• δυσχεραίνουν τον φυσιολογικό καθαρισμό των αεραγωγών,
• ευνοούν την εγκατάσταση και επιμονή λοιμώξεων,
• προκαλούν απόφραξη πόρων σε όργανα όπως το πάγκρεας και το ήπαρ.

Ποια όργανα του σώματος πλήττει η κυστική ίνωση;

Όπως προαναφέρθηκε, κύριο χαρακτηριστικό της κυστικής ίνωσης είναι η παραγωγή ιδιαίτερα παχύρρευστης και αφυδατωμένης βλέννας, η οποία αποφράσσει τους εκφορητικούς πόρους διαφόρων οργάνων, κυρίως των πνευμόνων και του παγκρέατος. Η απόφραξη των παγκρεατικών πόρων οδηγεί συχνά σε σοβαρή εξωκρινή παγκρεατική ανεπάρκεια από τη βρεφική ηλικία, με δυσαπορρόφηση θρεπτικών συστατικών και δυσκολία φυσιολογικής ανάπτυξης.

Παράλληλα, στους πνεύμονες, η παχύρρευστη βλέννα ευνοεί την εγκατάσταση και επιμονή βακτηριακών λοιμώξεων. Οι επαναλαμβανόμενες λοιμώξεις και η χρόνια φλεγμονή προκαλούν προοδευτική βλάβη του πνευμονικού ιστού, που μπορεί με την πάροδο του χρόνου να οδηγήσει σε χρόνια αναπνευστική ανεπάρκεια. Η νόσος επηρεάζει και άλλα όργανα και συστήματα του σώματος, όπως:

• Το ήπαρ, όπου μπορεί να αναπτυχθεί χολόσταση, ηπατική ίνωση και σε ορισμένες περιπτώσεις κίρρωση.
• Οι παραρρίνιοι κόλποι, με συχνή εμφάνιση χρόνιας ρινοκολπίτιδας και ρινικών πολυπόδων από μικρή ηλικία.
• Το μυοσκελετικό σύστημα, όπου παρατηρείται αυξημένος κίνδυνος οστεοπενίας και οστεοπόρωσης λόγω δυσαπορρόφησης βιταμίνης D και χρόνιας φλεγμονής. Σε ορισμένους ασθενείς μπορεί να εμφανιστεί αρθροπάθεια σχετιζόμενη με κυστική ίνωση.
• Το γεννητικό σύστημα στους άνδρες, όπου στη μεγάλη πλειονότητα παρατηρείται συγγενής απουσία των σπερματικών πόρων, που οδηγεί σε υπογονιμότητα στην ενήλικη ζωή.
• Το έντερο, ιδιαίτερα στη νεογνική περίοδο, με πιθανή εμφάνιση ειλεού από μηκώνιο. Σε μεγαλύτερη ηλικία μπορεί να παρουσιαστεί σύνδρομο απόφραξης περιφερικού ειλεού.
• Οι ιδρωτοποιοί αδένες, οι οποίοι εκκρίνουν ιδρώτα με αυξημένη συγκέντρωση χλωρίου και νατρίου, εύρημα που αποτελεί τη βάση της διαγνωστικής δοκιμασίας ιδρώτα.

Πώς γίνεται η διάγνωση της κυστικής ίνωσης;

Η διάγνωση της κυστικής ίνωσης βασίζεται σε συνδυασμό κλινικής εικόνας και ειδικών εργαστηριακών εξετάσεων. Απαραίτητη προϋπόθεση είναι η τεκμηρίωση δυσλειτουργίας της πρωτεΐνης CFTR, είτε μέσω δοκιμασίας ιδρώτα είτε μέσω γενετικού ελέγχου.

1. Νεογνικός έλεγχος

Στην Ελλάδα, όπως και σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, εφαρμόζεται προληπτικός νεογνικός έλεγχος για την κυστική ίνωση. Η διαδικασία βασίζεται αρχικά στη μέτρηση της ανοσοαντιδραστικής θρυψινογόνου (IRT) σε δείγμα αίματος από τη φτέρνα του νεογνού. Αυξημένες τιμές IRT μπορεί να υποδηλώνουν πιθανότητα κυστικής ίνωσης και οδηγούν σε περαιτέρω διερεύνηση. Ο νεογνικός έλεγχος δεν θέτει οριστικά τη διάγνωση, αλλά επιτρέπει την έγκαιρη ανίχνευση ύποπτων περιστατικών και την άμεση παραπομπή για επιβεβαιωτικό έλεγχο.

2. Δοκιμασία ιδρώτα

Αποτελεί τη βασική και καθιερωμένη διαγνωστική εξέταση. Πραγματοποιείται με ιοντοφόρηση πιλοκαρπίνης και μετρά τη συγκέντρωση χλωρίου στον ιδρώτα.

• Τιμές χλωρίου ≥60 mmol/L σε δύο ξεχωριστές μετρήσεις είναι διαγνωστικές για κυστική ίνωση, σε κατάλληλο κλινικό πλαίσιο.
• Ενδιάμεσες τιμές απαιτούν περαιτέρω διερεύνηση.

3. Γενετικός έλεγχος

Ανιχνεύει μεταλλάξεις στο γονίδιο CFTR. Η ταυτοποίηση δύο παθογόνων μεταλλάξεων επιβεβαιώνει τη διάγνωση, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις όπου η δοκιμασία ιδρώτα είναι οριακή ή η κλινική εικόνα άτυπη. Ο γενετικός έλεγχος είναι επίσης χρήσιμος:

• για τον χαρακτηρισμό του τύπου της μετάλλαξης,
• για την πρόγνωση,
• και για τον καθορισμό πιθανής ένταξης σε στοχευμένες θεραπείες (CFTR modulators).

4. Συμπληρωματικός έλεγχος

Μετά τη διάγνωση ή σε παιδιά με ύποπτη κλινική εικόνα, πραγματοποιείται περαιτέρω αξιολόγηση της έκτασης της νόσου. Αυτή μπορεί να περιλαμβάνει:

• Σπιρομέτρηση, σε παιδιά που συνεργάζονται, για την εκτίμηση της πνευμονικής λειτουργίας.
• Απεικονιστικό έλεγχο θώρακος (ακτινογραφία ή αξονική τομογραφία υψηλής ευκρίνειας, εφόσον ενδείκνυται) .
• Μικροβιολογικές καλλιέργειες αναπνευστικών εκκρίσεων, για τον εντοπισμό παθογόνων μικροοργανισμών.
• Έλεγχο παγκρεατικής λειτουργίας, όπου απαιτείται

Επικοινωνήστε με το ιατρείο μας

Η κυστική ίνωση αποτελεί μια χρόνια, πολυσυστηματική γενετική νόσο που απαιτεί εξειδικευμένη αξιολόγηση, συστηματική παρακολούθηση και στενή συνεργασία με διεπιστημονική ιατρική ομάδα. Η έγκαιρη διάγνωση και η κατάλληλη θεραπευτική καθοδήγηση συμβάλλουν ουσιαστικά στη διατήρηση της πνευμονικής λειτουργίας, στη σωστή ανάπτυξη του παιδιού και στη βελτίωση της ποιότητας ζωής. Η παιδοπνευμονολόγος – παιδοαλλεργιολόγος στην Αθήνα, Ελπινίκη Καρτσιούνη, διαθέτει εμπειρία και εξειδίκευση στην παρακολούθηση παιδιών με κυστική ίνωση, καθώς και με άλλες χρόνιες παθήσεις του αναπνευστικού.

Εάν υπάρχει οικογενειακό ιστορικό κυστικής ίνωσης, ύποπτα συμπτώματα (όπως επίμονος βήχας, επαναλαμβανόμενες λοιμώξεις ή δυσκολία πρόσληψης βάρους) ή ερωτήματα σχετικά με τον γενετικό έλεγχο και την πρόληψη, μπορείτε να επικοινωνήσετε με το ιατρείο μας για προγραμματισμό εξέτασης ή υπεύθυνη ιατρική συμβουλευτική.